نفقه چیست؟

نفقه از نظر لغوی یعنی خرج کردن یا تامین هزینه های زندگی زن و فرزند. نفقه در فرهنگ لغت به‌معنای خرجی و هزینه‌های ضروری برای تأمین مایحتاج زندگی است و در اصطلاح حقوقی نیز مفهومی مشابه به معنای لغوی خود دارد. به این صورت که در ادبیات حقوقی نیز نفقه به‌معنای هزینه‌های ضروری و درواقع چیزی است که برای گذراندن زندگی لازم و موردنیاز است و به‌موجب قانون تأمین آن برعهده‌ی برخی از اشخاص قرار می‌گیرد در قانون مدنی نفقه در ماده ١١٠٧ اصلاحی سال ١٣٨١ اینگونه تعریف شده است:

“نفقه زوجه عبارت است از تمام احتیاجات متعارف زن که متناسب با وضعیت زن باشد از قبیل مسکن، پوشاک، خوراک، اثاث منزل، هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا نیاز به واسطه نقصان یا بیماری.”

 

آیا نفقه فقط به زوجه تعلق میگیرد؟

نفقه ۲۶

در متون قانونی، نفقه بر ۳ نوع قید شده که بنا به درجه اهمیت به این ترتیب می‌توان آن را ذکر نمود:

نفقه زوجه: مسکن و پوشاک و خوراک و اثاث خانه در حدود مناسبت عرفی یا وضع زوج و خادم در صورت عادت زوجه به داشتن خادم یا حاجت او به واسطه ناخوشی یا نقص عضوی

نفقه اقارب: مسکن، اثاث خانه، خوراک و پوشاک به قدر رفع حاجت با در نظر گرفتن درجه استطاعت انفاق‌کننده

نفقه زندانی: خوراک و پوشاک و دوا و طبیب و حمام زندانی را گویند.

نفقه زوجه با نفقه اقارب متفاوت است. در ادامه ابتدا درباره ی نفقه ی زوجه و بعد از آن درخصوص نفقه ی اقارب توضیح میدهیم:

 

نفقه زوجه

نفقه در لغت به معنی هزینه و خرجی است . مطابق قانون مدنی ، پرداخت نفقه زن بر عهده شوهر است . علت این موضوع این است که در ایران انجام امور داخلی خانه بر عهده زن می باشد و این مردان هستند که وظیفه تأمین هزینه های زندگی خانواده را بر عهده دارند .

 

در واقع قانون گذار برای زنانی که به انجام امور خانه ، برقراری آرامش در محیط خانه ، تربیت فرزندان و انجام اموری که برای حفظ خانواده ضروری است مشغولند ، این حق مالی را در نظر گرفته است و مردان را به اعطای این حق مکلف نموده است و راه های قانونی ای برای زنانی که همسر آنها نفقه پرداخت نمی کنند در نظر گرفته است .

 

نفقه زوجه شامل چیست ؟

نفقه ۲۶

قانون مدنی در خصوص اینکه نفقه زوجه شامل چیست ماده 1107 را در نظر گرفته است که طبق آن ” نفقه زوجه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن ، البسه ، نان ، اثاث منزل و هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض ” .

منظور از نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن این است که مرد موظف است همه نیازهای زن را بر اساس عرف جامعه برطرف کند . بعلاوه ، در صورتی که زن به مواردی احتیاج داشته باشد که خارج از عرف است ، اما متناسب با شأن اوست ، باز هم مرد موظف به تأمین این موارد خواهد بود . برای مثال اگر زن از خانواده ای است که عادت به خادم داشته اند ، شوهر باید برای زوجه خادم بگیرد .

آنچه از این ماده برداشت می شود این است که ملاک پرداخت نفقه و میزان آن وضعیت مالی زوج نیست و آنچه برای تعیین میزان نفقه ملاک است ، نیازهای متعارف و متناسب زوجه است که بایستی توسط زوج تأمین گردد . البته این مطلب صرفا متن قانون است ولی در عمل قاضی در تعیین میزان نفقه ، وضعیت مالی مرد را هم  در نظر می گیرد .

نکته مهم این است که اگرچه در ماده ذکر شده ، مواردی از نیازهای زن برشمرده شده است ؛ اما این موارد انحصاری نیستند . در واقع این ماده نفقه زوجه را شامل همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن دانسته است .

 

نفقه زوجه در عقد دائم و عقد موقت

بر اساس ماده 1106 قانون مدنی ” در عقد دائم نفقه زن بر عهده شوهر است ” . همانطور که از این ماده بر می آید ، این ماده تنها نفقه زوجه در عقد دائم را پیش بینی کرده است و حکمی در خصوص الزام به پرداخت نفقه در عقد موقت پیش بینی نشده است . به علاوه اینکه بر اساس ماده 1113 قانون مدنی ” در عقد موقت ، زن حق نفقه ندارد ؛ مگر اینکه شرط شده باشد یا آنکه عقد مبنی بر آن جاری شده باشد ” .

یعنی در عقد موقت ، اصل عدم پرداخت نفقه است ؛ مگر اینکه زن و شوهر پرداخت نفقه در عقد موقت را مورد توافق قرار دهند و یا اینکه اگر آن را مورد توافق قرار نداده باشند ، از شرایط و عرف جامعه اینگونه برداشت شود هرچند پرداخت نفقه در عقد موقت در قانون پیش بینی نشده و مورد توافق طرفین نیز قرار نگرفته است ، با این وجود مرد موظف به پرداخت نفقه در عقد موقت می باشد ؛ مانند زمانی که زن به عنوان همسر موقت ، مدتی طولانی در منزل مرد زندگی می کند .

در قانون تنها شرطی که برای تعلق نفقه به زوجه در عقد دائم در نظر گرفته شده ، این است که زن از شوهر خود تمکین کند . عدم تمکین زن ، به مرد اجازه عدم پرداخت نفقه را می دهد . همچنین در صورتی که در عقد موقت نیز نفقه به زن پرداخت شود ، زن موظف به تمکین است .

 

مزایای نفقه زوجه

در قانون برای نفقه زوجه امتیازاتی در نظر گرفته شده است . مزایای نفقه زوجه به قرار زیر است :

1 – زوجه می تواند نفقه زمان گذشته خود را نیز مطالبه کند . یعنی زوجه می تواند برای مدت زمانی که در گذشته سپری شده و نفقه ای در این مدت دریافت نکرده باشد ، دادخواست حقوقی مطالبه نفقه به دادگاه ارائه کند .

2- پرداخت نفقه به زوجه مشروط به فقر زن نیست ، مثلا اگر زنی شاغل بوده و قادر به تامین نیازهای مالی خود باشد ، باز هم مرد ملزم به پرداخت نفقه به او می باشد .

3- پرداخت نفقه توسط مرد ارتباطی به تمکن مالی وی ندارد . به عبارت دیگر توانایی مالی شوهر شرط پرداخت نفقه نیست ؛ چرا که بر اساس قانون در تعیین مقدار نفقه زن وضعیت اقتصادی شوهر در نظر گرفته نمی شود و ملاک نیازهای متعارف و متناسب زن است . اما همانطور که گفتیم این موضوع در دادگاه ها در نظر گرفته می شود

4- پرداخت نفقه به زوجه در ایران تنها وظیفه ای برای مرد است و در حقوق ایران تکلیفی در خصوص الزام به پرداخت نفقه از جانب زن وجود ندارد .

5- طلب زن بابت نفقه طلب ممتاز است به این معنا که در صورت ورشکستگی یا فوت شوهر ، نفقه زن مقدم بر سایر بدهی های مرد می باشد و ابتدا نفقه زن پرداخت شده و سپس نوبت به سایر بدهی ها خواهد رسید .

6- مطالبه نفقه زوجه از دو روش امکان پذیر است . زوجه هم می تواند دادخواست حقوقی مطالبه نفقه را ارائه کند و هم می تواند به جرم ترک انفاق از مرد شکایت کند

مطلب مرتبط :  نکات قانونی در مطالبه نفقه فرزند

 

نمونه دادخواست مطالبه نفقه زوجه

خواهان: خانم …/ کد ملی …/ آدرس: …

خوانده: آقای …/ کد ملی …/ آدرس: …

وکیل: خانم/ آقای …/ کد ملی …/ آدرس: …

تعیین خواسته و بهای آن: مطالبه نفقه ایام زوجیت مقوم بر … ریال بانضمام کلیه خسارات دادرسی

دلایل و منضمات دادخواست:

کپی مصدق عقدنامه

استشهادیه

کپی کارت ملی خواهان

مطلب مرتبط: چگونه می توان به شکل قانونی از شوهر نفقه گرفت؟!

ریاست محترم دادگاه خانواده

با سلام و عرض ادب

احتراما اینجانب … به استحضار می رساند به موجب سند ازدواج شماره … تنظیمی در دفتر ازدواج شماره … در تاریخ … به زوجیت دائمی خوانده محترم آقای … در آمده ام و در طول این مدت همواره نسبت به ایشان تمکین داشته و دارم؛ لکن خوانده محترم علی رغم داشتن استطاعت و تمکن مالی، از پرداخت هزینه متعارف زندگی اینجانب استنکاف می ورزند.

لذا به موجب این دادخواست و با استناد به مواد ۱۲۰۶، ۱۱۰۶، ۱۱۰۷ و ۱۱۱۱ قانون مدنی، تقاضای صدور حکم مبنی بر تعیین میزان نفقه و الزام ایشان به پرداخت نفقه ایام گذشته و آینده را با جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری را تقاضا دارم.

 

نفقه اقارب

نفقه ۲۶

اقارب به‌لحاظ لغوی جمع اقرب است و به کسانی گفته می‌شود که طولاً و عرضاً به شخصی دیگر منسوب باشند. گاه بنا به ضروریات و مقتضیات و همچنین ایجاد شرایطی خاص، برخی از اقوام یا در اصطلاح حقوقی «اقارب» ملزم می‌شوند تا به یکدیگر نفقه بپردازند. پس به‌طور کلی و به‌عنوان یک اصل، اقارب یا اقوام الزامی به پرداخت نفقه به یکدیگر ندارند، مگر اینکه شرایطی که در ادامه به آنها اشاره می‌کنیم، در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

در قانون مدنی ایران، برای نفقه‌ اقارب تعریف خاصی ارائه نشده است و صرفا در ماده‌ی ۱۲۰۴ قانون مدنی آمده است که «نفقه‌ اقارب عبارت است از مسکن و البسه و غذا و اثاث‌البیت به‌قدر رفع حاجت و با در نظر گرفتن درجه‌ی استطاعت منفق.»

مطابق با ماده‌ی ۱۱۹۶ قانون مدنی «در روابط بین اقارب، فقط اقارب نسبی در خط عمودی اعم از صعودی یا نزولی ملزم به انفاق به یکدیگرند.» منظور این ماده از عبارت «اقارب نسبی در خط عمودی اعم از صعودی یا نزولی» این است که فقط خویشاوندان نسبی که بعضی از آنها از بعضی دیگر به دنیا آمده باشند، ملزم هستند تا تحت شرایطی ازجمله نیاز طرف مقابل، به او نفقه بپردازند.

 

شرایط پرداخت نفقه اقارب

۱. نسبی و عمودی بودن قرابت

این نسبت می‌تواند صعودی (مثل پدر و جد و جدِ جد) یا نزولی (مثل فرزند، نوه، نتیجه) باشد؛ در این خصوص تفاوتی میان اقارب نسبی صعودی یا نزولی وجود ندارد. همچنین فرقی نمی‌کند که در این قرابت واسطه‌ای وجود داشته باشد یا نه (مثل الزام به پرداخت نفقه بین جد و نوه)؛ با استناد به قانون مدنی این نکته را نیز خواهیم فهمید که خویشاوندانی که از هم متولد نشده‌اند (خواهر و برادر یا خاله و خواهرزاده یا عمو و برادرزاده) قانونا ملزم به انفاق به یکدیگر نیستند.

پس در وهله‌ی اول نفقه‌ اقارب (با جمع شرایطی) اساسا شامل آن دسته از خویشاوندانی است که باواسطه یا بی‌واسطه از یکدیگر متولد شده باشند و از نظر قانونی، خواهر و برادر و عمو و برادرزاده و دیگر اقوام الزامی به پرداخت نفقه به یکدیگر ندارند. گرچه از نظر اخلاقی گفته می‌شود که شخص ثروتمند باید به خواهر یا برادر فقیر خود کمک کند، اما درواقع این الزام صرفا الزام اخلاقی یا عرفی است و از لحاظ قانونی شخص چنین وظیفه‌ای ندارد.

۲. فقر و ناتوانی مالی دریافت‌کننده

به این صورت که به‌موجب ماده‌ی ۱۱۹۷ قانون مدنی «کسی مستحق نفقه است که ندار باشد و نتواند به‌وسیله‌ی اشتغال به شغلی وسایل معیشت خود را فراهم کند». پس برای اینکه شخصی مستحق دریافت نفقه‌ اقارب شود باید نیاز مالی داشته باشد و نتواند این نیاز مالی خود را از طریق اشتغال به شغلی که مناسب اوست رفع کند. این جمله به این معناست که اگر کسی ندار باشد ولی قدرت و توانایی کار کردن (کاری که مناسب شأن و جایگاه او باشد) داشته باشد مستحق نفقه نخواهد بود، زیرا خودش به‌وسیله‌ی کسب قادر به اعاشه و تأمین هزینه‌های ضروری زندگی خود است. همچنین پرواضح است که فردی که از نظر وضعیت جسمانی توانایی کار کردن ندارد ولی ثروتمند و غنی است؛ مستحق دریافت نفقه‌ اقارب نخواهد بود، زیرا چنین شخصی احتیاجی به دریافت نفقه ندارد.

پس درخصوص شرط دوم وجوب نفقه‌ اقارب، باید هر دو شرط ناتوانی مالی و ناتوانی از اشتغال به کسب‌وکار مناسب برقرار باشد، در صورت وارد شدن خدشه‌ به هر یک از این دو جنبه، وجوب نفقه منتفی خواهد شد.

۳. تمکن و استطاعت مالی پرداخت‌کننده‌ی نفقه

در همین خصوص ماده‌ی ۱۱۹۸ قانون مدنی مقرر می‌دارد: «کسی ملزم به انفاق است که متمکن از دادن نفقه باشد، یعنی بتواند بدون اینکه از حیث پرداخت نفقه در وضع معیشت خود دچار مضیقه گردد، نفقه بدهد. برای تشخیص تمکن باید تعهدات و وضع زندگی شخصی او در جامعه در نظر گرفته شود.»

این ماده از قانون مدنی شرط دیگری را برای وجوب نفقه‌ اقارب بر دایره‌ی شروط قبلی می‌افزاید، به این صورت که قانونا کسی ملزم به پرداخت نفقه به خویشاوندان نسبی می‌شود که خود توانایی و تمکن مالی داشته باشد و بتواند از پس مخارج شخصی خود بربیاید. این ماده پیش از هر چیز تمکن منفق را شرط قرار داده است و سپس در توضیح تمکن می‌گوید باید از این حیث در وضع معیشت خود دچار تنگدستی نگردد. بنابراین ممکن است کسی با داشتن ثروت زیاد مجبور به پرداخت نفقه نباشد، چرا که ممکن است وضعیت او در جامعه طوری باشد که مخارجش فوق‌العاده زیاد باشد یا در مقابل ثروت خود، بدهی زیادی هم داشته باشد. در این صورت نمی‌توان شرط تمکن را محقق دانست.

بنابراین اگر ثروت فردی تنها کفاف مخارج خودش را بدهد، ملزم به انفاق به اقاربش نخواهد بود؛ همچنین اگر شخص ثروتی مازاد بر مخارجش داشته باشد، لکن دیونی هم داشته باشد که موظف به پرداخت آنان باشد، الزام به انفاق به اقارب منتفی خواهد شد، چرا که او ابتدا باید مخارج خود را تأمین کند و سپس به پرداخت دیون بپردازد و اگر مازاد بر این مالی داشت، پرداخت نفقه به اقارب نیازمندش بر او واجب می‌شود و جنبه‌ی الزام قانونی به خود می‌گیرد.

 

تفاوت نفقه زوجه و نفقه اقارب

این سه شرط، شروط وجوب پرداخت نفقه‌ اقارب هستند و اگر هر یک از این سه مورد منتفی شوند، وجوب و الزام قانونی پرداخت نفقه‌ اقارب نیز منتفی می‌شود. علاوه‌بر اینکه وجوب نفقه‌ اقارب منوط به شرایط مزبور است، تفاوت‌های دیگری نیز با نفقه‌ زوجه دارد؛ ازجمله اینکه نفقه‌ اقارب برخلاف نفقه‌ زوجه، دارای الزام به پرداخت قانونی متقابل است. یعنی ممکن است زمانی پدر بزرگ توانایی مالی داشته باشد و به نوه‌ی نیازمند خود نفقه بپردازد، بعد از مدتی این احتمال وجود دارد که شرایط عکس شود و پدر بزرگ فقیر و نوه ثروتمند شود. در این صورت الزام قانونی به پرداخت نفقه برعکس می‌شود و این بار نوه باید به پدربزرگ خود نفقه بپردازد.

این در حالی است که در نفقه‌ زوجه، الزام قانونی شوهر به پرداخت نفقه هرگز تغییر نخواهد کرد و عکس این حالت قابل‌تصور نیست. به‌طوری که حتی زنی که ثروتمند است (در صورت تمکین و جمع سایر شرایط) مستحق دریافت نفقه از شوهر (حتی در صورت فقر او) می‌باشد و زن (حتی در صورت ثروتمند بودن) هرگز الزامی به پرداخت نفقه به شوهر خود (حتی در صورت فقیر بودن) پیدا نمی‌کند.

نکته‌ی دیگر این است که برخلاف نفقه‌ زوجه که حتی شامل نفقه‌ ایام گذشته نیز می‌شود و مانند دینی برعهده‌ی شوهر قرار می‌گیرد؛ نفقه‌ اقارب صرفا شامل نفقه‌ی آینده خواهد بود و نفقه‌ ایام و روزهای گذشته را نمی‌توان مطالبه کرد.

مطلب مرتبط :  تعریف نفقه و ویژگیهای آن در حقوق ایران

بر همین اساس ماده‌ی ۱۲۰۶ قانون مدنی مقرر می‌دارد که «زوجه درهرحال می‌تواند برای نفقه‌ی زمان گذشته‌ی خود اقامه‌ی دعوی کند و طلب او از بابت نفقه‌ی مزبور طلب ممتازه محسوب می‌شود و در صورت افلاس یا ورشکستگی شوهر، زن مقدم بر غرما خواهد بود، ولی اقارب فقط نسبت به آتیه می‌توانند مطالبه‌ی نفقه نمایند.»

 

فرضیات نفقه اقارب

افزون‌بر شرایط وجوب نفقه‌ اقارب، فروض و خصوصیاتی برای نفقه‌ اقارب وجود دارد که پرداختن به آنها خالی از فایده نیست. به‌طور مثال ممکن است با در نظر گرفتن شرایط سه‌گانه‌ی فوق، منفق یا مستحق نفقه بیش از یک نفر باشند و در این صورت حالت‌های متعددی پیش می‌آید که شایسته‌ی بررسی است.

 

سایر شرایط نفقه‌ی اقارب

۱. اگر منفق (فردی که الزام قانونی به پرداخت نفقه دارند) بیش از یک نفر باشد، ممکن است در خط صعودی یا نزولی یا در یکی از این دو قرار گیرد؛ در این صورت به‌موجب قانون مدنی، منفقین موظف هستند تا به‌طور مساوی نفقه‌ی فرد واجب‌النفقه را بپردازند. به‌طور مثال اگر فردِ مستحقِ نفقه، چند پسر و دختر توانگر داشته باشد، آنان موظفند تا به‌طور مساوی به پدر یا مادر یا جد خود نفقه بپردازند و در این خصوص فرقی میان دختر و پسر نیست.

۲. اگر مستحق نفقه (فردی که باید به او نفقه پرداخت شود) بیش از یک نفر باشد؛ باید با رعایت قاعده‌ی «الاقرب فالاقرب» به آنها نفقه پرداخت شود. این جمله به این معناست که منفق باید با لحاظ کردن توانایی مالی خود و به ترتیب اولویت به مستحقین نفقه، نفقه بپردازد. به این ترتیب که منفق ابتدا باید نفقه‌ی همسرش را از منابع مالی موجود بپردازد، چرا که طبق قانون مدنی نفقه‌ زوجه (همسر) بر نفقه‌ اقارب مقدم است. بعد از نفقه‌ همسر، نفقه‌ فرزند در اولویت است و اگر فردی که توانایی مالی محدودی دارد هم فرزند نیازمند و هم پدر یا جد نیازمند داشته باشد، اولویت با فرزند او است، چرا که قانون مدنی انفاق به اقارب خط نزولی (فرزند، نوه، نتیجه) را بر اقارب خط صعودی (پدر، جد، جد جد) اولویت داده است.

در همین راستا ماده‌ی ۱۲۰۲ قانون مدنی مقرر می‌دارد: «اگر اقارب واجب‌النفقه متعدد باشند و منفق نتواند نفقه‌ی همه‌ی آنها را بدهد، اقارب خط عمودی نزولی مقدم بر اقارب در خط عمودی صعودی خواهند بود.»

همچنین درصورتی که فردی فرزند و نوه‌ی نیازمند و همچنین منابع مالی محدود داشته باشد، بنابر قاعده‌ی الاقرب فالاقرب؛ نفقه‌ی فرد نیازمندی که نسبت نزدیک‌تری به او دارد واجب‌تر است.

اگر از این دو قاعده‌ی اصلی (قاعده‌ی الاقرب فالاقرب و قاعده‌ی تقدم نفقه‌ زوجه بر نفقه‌ اقارب و تقدم خط نزولی بر صعودی) بگذریم، حالت‌های متفاوت دیگری نیز درخصوص نفقه‌ اقارب قابل‌فرض است. به‌طور مثال اگر کسی هم پدر بزرگ مادری داشته باشد و هم پدربزرگ پدری و هر دو نیازمند باشند، منفق باید آنچه را که در توان دارد به‌صورت مساوی میان آنها تقسیم کند و به یک اندازه به آنها نفقه بپردازد.

 

آثار ترک انفاق

درصورتی که علی‌رغم جمع شرایط مزبور و حصول وجوب انفاق نفقه‌ اقارب، شخص متمکن نفقه‌ی افراد واجب‌النفقه‌ی خود را نپردازد؛ مستحقین به دریافت نفقه‌ اقارب می‌توانند به‌طور قانونی و با رجوع به محکمه نفقه‌ی خود را مطالبه کنند.

البته با عنایت به اینکه دعوای مطالبه‌ی نفقه‌ اقارب، دعوایی مالی و عموما زیر بیست میلیون تومان است؛ رسیدگی به چنین دعاوی (زیر بیست میلیون تومان) در صلاحیت شورای حل اختلاف است و چنانچه حاصل جمع نفقه‌ی مورد ادعای فرد بیش از بیست میلیون تومان باشد، باید دعوای خود را در دادگاه طرح نماید.

 

نمونه دادخواست مطالبه نفقه فرزند

اینجانب به استناد تصویر مصدق عقدنامه شماره ……….. مورخ ……………. با خوانده دعوا ………….. عقد ازدواج دائمی در دفترخانه شماره ………. شهرستان …………….. منعقد نموده ایم که حاصل این ازدواج ، تعداد ……..… فرزند دختر / پسر به نام / نام های ………….… می باشد . متاسفانه خوانده علی رغم استطاعت مالی از تاریخ ………….. از پرداخت نفقه به فرزندان شرعی و قانونی خود امتناع نموده اند ، و از آن جهت که به موجب ماده 1199 قانون مدنی پرداخت نفقه فرزند دختر و پسر بر عهده پدر می باشد ، رسیدگی و صدور حکم به پرداخت نفقه ایام حضانت و نگهداری فرزند / فرزندان خوانده به نام / نام های …… از تاریخ ……… لغایت ……..… به مدت …………. مستنداً به مواد 1199 و 1206 قانون مدنی به انضمام جمیع خسارات قانونی و هزینه دادرسی مورد استدعاست.

لازم به ذکر است که در قسمت موضوع خواسته و یا بهای آن در دادخواست مطالبه نفقه فرزند از طرف مادر ، عبارت ” مطالبه نفقه و هزینه نگهداری فرزند به میزان ………….. ریال به انضمام کلیه خسارات قانونی ” درج شده و در قسمت دلایل و منضمات دادخواست مطالبه نفقه از سوی مادر ، می توان به کپی برابر با اصل شده سند ازدواج ( یا سند طلاق در صورت جدایی والدین ) ، کپی برابر با اصل شده از شناسنامه فرزند ، شهادت شهود و جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری استناد نمود .

 

 

ترک انفاق جرم است

نفقه ۲۶

آیا نپرداختن نفقه به زن یا همان ترک انفاق ، جرم است ؟ یعنی اینکه مردانی که نفقه همسر خود را نمی پردازند ، مرتکب جرمی شده اند ؟ علاوه بر این ، در صورتی که مرد نفقه زوجه خود را نپردازد به چه مجازاتی محکوم خواهد شد ؟ در پاسخ به این سوالات ، نخست به بررسی اینکه ترک انفاق یعنی چه می پردازیم و سپس جرم ترک انفاق و مجازات جرم ترک نفقه را مورد بررسی قرار می دهیم .

در صورتی که مرد به تکلیف خود بابت پرداخت نفقه به همسر عمل نکند ، جرم ترک انفاق محقق شده است . بنابراین ، ترک نفقه از سوی مرد به معنای آن است که با وجود اینکه زن استحقاق دریافت نفقه را دارد ، مرد به تکلیف خود عمل نکرده و زن برای مطالبه نفقه خود مجبور می شود به دادگاه مراجعه و روال قانونی را طی کند .

جرم ترک انفاق و شرایط آن

در قسمت قبل توضیح مختصری پیرامون معنای ترک انفاق ارائه شد . اما در این قسمت قصد داریم به بررسی این سوال بپردازیم که آیا ترک انفاق جرم است ؟ مجازات جرم ترک انفاق بر اساس قانون حمایت خانواده چیست ؟

بر اساس ماده 53 قانون حمایت خانواده مصوب 1391: هرکس با داشتن استطاعت مالی، نفقه زن خود را در صورت تمکین او ندهد یا از تأدیه نفقه سایر اشخاص واجب ‌ النفقه امتناع کند به حبس تعزیری درجه شش محکوم می ‌ شود. تعقیب کیفری منوط به شکایت شاکی خصوصی است و درصورت گذشت وی از شکایت در هر زمان تعقیب جزائی یا اجرای مجازات موقوف می ‌ شود.

تبصره ـ امتناع از پرداخت نفقه زوجه ‌ ای که به موجب قانون مجاز به عدم تمکین است و نیز نفقه فرزندان ناشی از تلقیح مصنوعی یا کودکان تحت سرپرستی مشمول مقررات این ماده است.

در مورد ماده فوق لازم است نکاتی به عنوان توضیح داده شود.

همانطور که دیدیم قانونگذار در این ماده ترک انفاق را یک جرم در نظر گرفته است. یعنی اگر کسی که بر اساس قانون مکلف بوده نفقه پرداخت کند، از این کار سر باز زند، از نظر قانون گذار مرتکب جرم شده است. جرمی که در زبان حقوقی از آن به عنوان «جرم ترک انفاق» یاد می شود.

 

ترک انفاق و عدم تمکین

چه رابطه ای میان ترک انفاق و تمکین وجود دارد. قبل از پرداختن به موضوع رابطه تمکین و ترک انفاق باید اصطلاح «تمکین» را توضیح دهیم.

مقصود و مراد از تمکین خاص این است که زن (زوجه) از نظر جنسی خود را در اختیار شوهر قرار دهد.

پس حالا به راحتی می توان فهمید که چرا زن، در صورت عدم تمکین مستحق نفقه نخواهد بود. در اصطلاح فقهی به زنی که تمکین نمی کند ناشزه می گویند.

مطلب مرتبط :  نفقه زن در سال ۹۹

یعنی زنی که مرتکب نشوز شده است. فقها معتقدند به زن ناشزه نفقه تعلق نمی گیرد. اما برعکس اگر زنی از شوهر خود تمکین کند، مستحق نفقه است و اگر شوهر به چنین زنی نفقه پرداخت نکند از نظر قانون ایران مجرم است. ( البته در فقه برای زنان ناشزه مجازات خاص در نظر گرفته شده اما در مجموع می توان گفت که در فقه نشوز فاقد وصف مجرمانه است.)

برای رسیدگی به این جرم، ضروری است که زن به  عنوان شاکی از شوهر خود شکایت کند چرا که این جرم یک جرم خصوصی است .

 

تفاوت ترک انفاق حقوقی و کیفری

باید دانست با وجود این که قانون گذار در ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده برای عدم پرداخت نفقه مبادرت به جرم انگاری کرده است اما به هر حال زن یا هر شخص واجب النفقه ای می تواند بدون شکایت کیفری و صرفا از نظر حقوقی و از طریق دادگاه خانواده نسبت به مطالبه حق خود اقدام کند.

به عبارتی قانونگذار به عنوان یک ضمانت اجرای  قوی و برای جلوگیری از تکرار چنین اعمالی ترک انفاق را یک جرم در نظر گرفته است.

اما اشخاص در استفاده از این حق خود هیچ اجباری ندارند و می توانند با صَرف نظر کردن از شکایت جزایی تنها از طریق دادگاه حقوقی نسبت به دریافت حق خود اقدام  کنند.

اما نکته ای را هم نباید فراموش کرد و آن اینکه در ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده یکی از شرایط اصلی مسؤلیت کیفری شخص استطاعت اوست.

به این معنی که  اگر شخصی از نظر مالی استطاعت کافی برای پرداخت نفقه نداشته باشد، هرچند از نظر حقوقی بدهکار محسوب می شود و زن می تواند علیه او در دادگاه خانواده طرح دعوا کند و حتی نفقه ایام گذشته خود را مطالبه کند، اما این شخص مرتکب جرم نشده است و در صورت شکایت علیه او با عنوان جرم ترک انفاق، شوهر می تواند در دادگاه اثبات کند که استطاعت ندارد و دادگاه هم  او را تبرئه خواهد کرد.

همچنین بر اساس نظریات مشورتی متعدد که از اداره حقوقی قوه قضاییه صادر شده است می توان نتیجه گرفت که شوهر بابت نفقه زمان گذشته خود مسئولیت کیفری ندارد. زوج، تنها نسبت به نفقه زمان حالِ همسر خود، دارای مسئولیت کیفری است و مجازات می شود.

اما این موضوع هم مُنافی حق زن برای مطالبه حقوق معوقه خود نیست. یعنی اگر چه شوهر بابت عدم پرداخت نفقه ایام گذشته خود مجازات نمی شود، اما زن می تواند با ارائه دادخواست و اقامه دعوای حقوقی مبنی بر مطالبه نفقه ایام گذشته این حق را از دادگاه حقوقی مطالبه کند.

غیر از همسر، مطابق قانون اشخاص دیگری هم هستند که مستحق نفقه هستند که قانون گذار  از آنها با عنوان اقارب واجب النفقه یاد کرده است. یعنی خویشاوندان یا اقاربی که انسان در شرایط خاصی مکلف است به آنها نفقه پرداخت کند .

 

جرم ترک نفقه اقارب

خویشاوندانی که مطابق قانون مستحق دریافت نفقه هستند را قانون گذار شمارش کرده است. خویشاوندانی که مستحق نفقه هستند باید اوّلاً نَسبَی باشند. یعنی بین آنها رابطه خونی برقرار باشد.

ثانیاً این خویشاوندان با هم رابطه طولی داشته باشند. به این معنی که فقط خویشاوندان در رابطه طولی از هم نفقه دریافت می کنند.

رابطه طولی یعنی رابطه بین اجداد و پدر و مادر و فرزندان به پایین و بالعکس. پس با این فرض خواهران و برادران و فرزندان آنها از این رابطه خارج می شوند.

بر اساس قانون نه تنها زوجه (زن) مستحق نفقه است و عدم پرداخت نفقه به او شخص را مرتکب جرم ترک انفاق خواهد کرد، بلکه اقارب نسبی شخص به شرح بالا (اقارب نسبی در خط طولی آن هم به شرط فقر یک طرف و مال دار بودن طرف دیگر) هم که قانونا مستحق نفقه هستند، درصورتی که نفقه آنها پرداخت نشود می توانند به عنوان جرم ترک انفاق شکایت کنند.

 

جرم ترک انفاق در دوران نامزدی

سوال بسیار مهمی که زیاد پرسیده می شود این است آیا در دوران عقد یا نامزدی هم می توان علیه شوهر به عنوان عدم پرداخت نفقه با عنوان جرم ترک انفاق شکایت کرد؟

با توجه به توضیحات بالا مبنی بر اینکه یکی از شرایط اساسی برای شکایت کیفری از شوهر این است که زن الزاماً باید تمکین کند و چون می دانیم در دوران عقد و نامزدی در عرف جامعه ایرانی دختران همچنان دوشیزه باقی می مانند و از همسر خود اصطلاحاً به نحو خاص تمکین نمی کنند، شاید این تصور بوجود آید که پس یکی از شرایط دعوای کیفری وجود ندارد و نمی توان از مرد با عنوان جرم ترک انفاق شکایت کرد.

اما قانونگذار در تبصره ماده ۵۳  قانون حمایت خانواده با اشاره به این موضوع تصریح می کند: « امتناع از پرداخت نفقه زوجه ای که به موجب قانون مجاز به عدم تمکین است و نیز نفقه فرزندان ناشی از تلقیح مصنوعی یا کودکان تحت سرپرستی مشمول مقررات این ماده است.»

 

نمونه شکواییه ترک انفاق

شاکی: خانم: …/ کد ملی: …/ آدرس: …

مشتکی عنه: آقای: …/ کد ملی: …/ آدرس: …

محل وقوع جرم: تهران، …

موضوع جرم: ترک انفاق

ریاست محترم دادسرای عمومی

با سلام و عرض ادب

احتراماً به استحضار می رساند:

اینجانب و مشتکی عنه طبق تصویر مصدق عقدنامه شماره … مورخ … در دفترخانه شماره … شهرستان … به عقد دائم یکدیگر درآمده ایم. همسرم از تاریخ … تاکنون بدون دلیل شرعی و قانونی موجه از پرداخت نفقه به اینجانب خودداری می نمایند، در صورتی که بنده حاضر به تمکین عام و خاص نیز می باشم. با توجه به اینکه در حال حاضر در وضعیت اقتصادی نامناسبی به سر می برم، مشتکی عنه هیچ توجهی به وضعیت بنده ندارند. همچنین اینجانب اظهارنامه ای به شماره … مورخ … برای ایشان ارسال نمودم که هیچ اقدامی در جهت پرداخت نفقه انجام ندادند.

لذا با توجه ادله اینجانب که شامل تصویر مصدق عقدنامه، استشهادیه و … می باشد و با استناد به ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۲ و ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی تعزیرات، تعقیب و صدور حکم به مجازات ایشان را به اتهام ترک انفاق استدعا دارم.

همچنین با توجه به خسارات وارده به اینجانب که به مبلغ … می باشد، بدواً صدور و اجرای فوری قرار تامین خواسته را تقاضا دارم.

 

مستندات قانونی مرتبط با شکواییه ترک انفاق

ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱:

هرکس با داشتن استطاعت مالی، نفقه زن خود را در صورت تمکین او ندهد یا از تادیه نفقه سایر اشخاص واجب النفقه امتناع کند به حبس تعزیری درجه شش محکوم می‌شود. تعقیب کیفری منوط به شکایت شاکی خصوصی است و در صورت گذشت وی از شکایت در هر زمان تعقیب جزائی یا اجرای مجازات موقوف می‌شود.

تبصره ـ امتناع از پرداخت نفقه زوجه‌ای که به موجب قانون مجاز به عدم تمکین است و نیز نفقه فرزندان ناشی از تلقیح مصنوعی یا کودکان تحت سرپرستی مشمول مقررات این ماده است.

نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه:

شماره نظریه: ۱۳۹۸/۹۶/۷ شماره پرونده: ۶۹-۹/۴-۸۱۲ تاریخ نظریه: ۱۳۹۶/۰۶/۱۹

آیا رسیدگی به دعوای مطالبه نفقه ضمن شکایت کیفری ترک انفاق در دادگاه کیفری دو امکان پذیر است یا اینکه سالبه نفقه صرفاً در صلاحیت دادگاه حقوقی و شورای حل اختلاف است.

ماده ۵۳ قانون حمایت خانواده “ترک انفاق زوجه از سوی زوج” را جرم انگاری کرده است و رسیدگی به این جرم و متفرعات آن از جمله ضرر و زیان ناشی از جرم تابع عمومات مقرر در قانون آیین دادرسی کیفری است. بنابراین، دادگاه جزایی به نسبت مدت زمانی که بزه ترک انفاق را محرز تشخیص دهد، مجاز به رسیدگی و صدور حکم در ارتباط با ضرر و زیان ناشی از جرم (نفقه پرداخت نشده) می‌باشد.